بیماریهای تنفسی و نقش هوا در بروز آن
وقتی صحبت از آلودگی هوا به میان میآید، ذهن بیشتر ما به خیابانهای شلوغ، دود خودروها یا کارخانهها میرود. به همین دلیل، معمولاً تصور میکنیم با بستن پنجرهها از هوای آلوده فاصله گرفتهایم. اما بخش بزرگی از زندگی روزانه در محیطهای بسته میگذرد؛ خانه، محل کار، مدرسه یا فروشگاههایی که ساعتها در آنها حضور داریم. اگر گردش هوا در این فضاها مناسب نباشد، آلایندهها بهتدریج در محیط باقی میمانند و همان هوایی را تنفس میکنیم که بارها در فضای بسته چرخیده است.
کیفیت هوا از همین نقطه اهمیت پیدا میکند. دستگاه تنفس، نخستین بخش بدن است که با آلایندههای موجود در هوا تماس پیدا میکند. هرچه غلظت این آلایندهها بیشتر باشد، احتمال بروز یا تشدید برخی مشکلات تنفسی نیز افزایش پیدا میکند؛ بهویژه در افرادی که از قبل با آلرژی، آسم یا بیماریهای مزمن ریوی زندگی میکنند.
البته نباید تصور کرد هر بیماری تنفسی نتیجه آلودگی هواست. عوامل ژنتیکی، عفونتها، سبک زندگی و بسیاری از شرایط دیگر نیز در بروز این بیماریها نقش دارند. با این حال، کیفیت هوای محیط یکی از معدود عواملی است که میتوان آن را مدیریت کرد و همین موضوع، اهمیت آن را دوچندان میکند.
در ادامه، مهمترین عواملی را بررسی میکنیم که کیفیت هوا را کاهش میدهند و بهطور مستقیم یا غیرمستقیم بر سلامت دستگاه تنفس اثر میگذارند.
آلرژی؛ وقتی هوای محیط محرک علائم میشود
بسیاری از افراد، آلرژی را تنها به فصل بهار و گرده گلها نسبت میدهند، در حالی که محرکهای آلرژی در تمام طول سال وجود دارند. گردوغبار، کنههای خانگی، کپک، موی حیوانات و حتی ذرات بسیار ریز معلق، هر روز در هوای اطراف ما حضور دارند. اگر این آلایندهها در فضای بسته تجمع پیدا کنند، احتمال بروز علائم نیز بیشتر میشود.
کسی که زمینه آلرژی دارد، ممکن است با عطسههای مکرر، آبریزش بینی، خارش چشم یا سرفههای خشک از خواب بیدار شود؛ بدون آنکه در ظاهر، تغییری در محیط زندگیاش ایجاد شده باشد. گاهی تنها تفاوت این است که چند روز پنجرهها بسته ماندهاند یا گردوغبار بیشتری در هوا وجود دارد.
مهمترین عوامل حساسیتزا عبارتاند از:
- گرده گیاهان
- کنههای گردوغبار
- موی حیوانات خانگی
- قارچ و کپک
- ذرات معلق (PM2.5 و PM10)
- گردوغبار داخل ساختمان
حذف کامل این عوامل تقریباً غیرممکن است، اما میتوان میزان تماس با آنها را کاهش داد. نظافت منظم، تهویه مناسب و کنترل رطوبت از سادهترین اقداماتی هستند که به کاهش آلرژنهای موجود در محیط کمک میکنند. در فضاهایی که میزان این آلایندهها زیاد است، استفاده از دستگاههای تصفیه هوا مجهز به فیلتر HEPA نیز یکی از راهکارهایی است که برای کاهش ذرات معلق و عوامل حساسیتزا به کار گرفته میشود.
آسم؛ بیماری تنفسی که با هوای آلوده کنار نمیآید
برای فردی که آسم دارد، کیفیت هوا تنها یک موضوع مربوط به آسایش نیست. بسیاری از حملات آسم پس از تماس با محرکهایی مانند دود سیگار، گردوغبار، ریزگردها یا بوهای تند شیمیایی آغاز میشوند. حتی تغییرات ناگهانی کیفیت هوا نیز گاهی برای تحریک راههای هوایی کافی است.
به همین علت، پزشکان در کنار درمان دارویی، همواره بر کاهش تماس با عوامل محرک تأکید میکنند. هرچه هوای تنفسی پاکتر باشد، احتمال التهاب و تحریک مجاری تنفسی نیز کمتر خواهد بود.
این موضوع تنها به آسم محدود نمیشود. افرادی که با برونشیت مزمن، بیماری انسدادی مزمن ریه (COPD) یا دیگر بیماریهای مزمن تنفسی زندگی میکنند نیز معمولاً در روزهایی که کیفیت هوا کاهش پیدا میکند، علائم بیشتری را تجربه میکنند. بهبود شرایط هوای محیط، هرچند جایگزین درمان پزشکی نیست، اما میتواند بخشی از فشار واردشده بر دستگاه تنفس را کاهش دهد.
ویروسها؛ هرچه تهویه ضعیفتر، خطر بیشتر
همه آلودگیهای هوا منشأ شیمیایی ندارند. بخشی از آنچه تنفس میکنیم، ذرات بسیار ریزی است که هنگام صحبت کردن، سرفه یا عطسه در هوا پراکنده میشوند. اگر جریان هوا مناسب نباشد، این ذرات برای مدتی در محیط باقی میمانند و احتمال انتقال برخی بیماریهای تنفسی را افزایش میدهند.
به همین دلیل است که در سالهای اخیر، توجه به تهویه مناسب ساختمانها بیش از گذشته اهمیت پیدا کرده است. گردش مداوم هوا، باز کردن پنجرهها در زمان مناسب و استفاده از سیستمهای تهویه استاندارد، نخستین گام برای کاهش این خطر محسوب میشوند.
در برخی محیطهای حساس مانند بیمارستانها، آزمایشگاهها یا درمانگاهها، از سامانههای تصفیه هوا نیز در کنار سیستم تهویه استفاده میشود. این تجهیزات جایگزین رعایت اصول بهداشتی یا درمان پزشکی نیستند، اما در صورت استفاده از فیلترهای استاندارد و فناوریهای مناسب، بخشی از ذرات معلق موجود در هوا را کاهش میدهند و به پاکتر شدن هوای محیط کمک میکنند.
باکتریها و نقش آن در بیماریهای تنفسی
وقتی از آلودگی هوا صحبت میشود، ذهن بیشتر افراد به گردوغبار یا دود خودروها میرود؛ در حالی که هوای محیط، بهویژه در فضاهای بسته، میتواند حامل انواع میکروارگانیسمها نیز باشد. باکتریها بخشی از این چرخه طبیعی هستند. بسیاری از آنها هیچ خطری برای انسان ندارند، اما بعضی گونهها در شرایط مناسب رشد میکنند و احتمال انتقال بیماری را افزایش میدهند.
رطوبت بالا، تهویه نامناسب، فیلترهای آلوده یا تجمع آلودگی روی سطوح، محیط را برای افزایش بار میکروبی آماده میکند. به همین علت، ساختمانهایی که جریان هوای مناسبی ندارند، معمولاً بیش از سایر فضاها به نگهداری و پایش کیفیت هوا نیاز دارند.
مهمترین منابع انتشار باکتری در محیطهای داخلی عبارتاند از:
- سیستمهای تهویه و فیلترهای آلوده
- رطوبت و نشت آب
- سطوحی که بهندرت ضدعفونی میشوند
- افراد بیمار
- حیوانات خانگی
در چنین شرایطی، نخستین راهکار همیشه پیشگیری است؛ نگهداری صحیح سیستم تهویه، کنترل رطوبت و نظافت منظم، نقش مهمتری از هر تجهیز دیگری دارند. در محیطهایی که کنترل آلودگی اهمیت بیشتری دارد، مانند مراکز درمانی یا آزمایشگاهها، از فناوریهایی مانند فیلترهای HEPA، اشعه فرابنفش (UV-C) یا پلاسمای سرد نیز برای کاهش بار میکروبی هوا استفاده میشود.
بوهای نامطبوع؛ گاهی نشانه یک مشکل پنهان
بوی نامطبوع، پیش از آنکه یک مزاحمت باشد، گاهی هشداری درباره وضعیت هوای محیط است. البته هر بوی ناخوشایندی خطرناک نیست و در مقابل، همه آلایندهها نیز بو ندارند؛ اما اگر بویی برای مدت طولانی در فضای بسته باقی بماند، بهتر است منشأ آن بررسی شود.
بوی دود سیگار، رطوبت، کپک، رنگ، چسب یا مواد شوینده معمولاً از موادی ناشی میشود که همزمان کیفیت هوا را نیز تحت تأثیر قرار میدهند. اگر تهویه مناسب نباشد، این ترکیبات ساعتها در هوا باقی میمانند و افراد حساس ممکن است زودتر از دیگران به آن واکنش نشان دهند.
رایجترین منابع ایجاد بو عبارتاند از:
- دود سیگار و قلیان
- بخار حاصل از پختوپز
- رنگ، چسب و حلالهای شیمیایی
- زباله
- رطوبت و کپک
- حیوانات خانگی
به همین دلیل، از فیلترهای کربن فعال در بسیاری از سامانههای تصفیه هوا استفاده میشود. این فیلترها برای حذف ذرات معلق طراحی نشدهاند، بلکه وظیفه اصلی آنها جذب بخشی از بوها و برخی ترکیبات شیمیایی موجود در هواست. کنار هم قرار گرفتن فیلتر HEPA و کربن فعال، باعث میشود هر کدام بخشی از آلایندههای هوا را هدف قرار دهند.
ترکیبات آلی فرار (VOC)؛ آلایندههایی که دیده نمیشوند
همه آلودگیهای هوا قابل مشاهده نیستند. بسیاری از آنها نه رنگ دارند و نه بوی مشخص، اما بهتدریج کیفیت هوای محیط را کاهش میدهند. ترکیبات آلی فرار یا VOC از همین دسته هستند.
این ترکیبات از منابعی وارد هوا میشوند که تقریباً در هر خانه یا محل کاری پیدا میشوند؛ رنگ، چسب، کفپوش، مبلمان، اسپریها، شویندهها و حتی بعضی خوشبوکنندههای هوا.
قرار گرفتن کوتاهمدت در معرض این مواد معمولاً مشکل جدی ایجاد نمیکند، اما اگر غلظت آنها بالا باشد یا تماس برای مدت طولانی ادامه پیدا کند، احتمال بروز علائمی مانند سردرد، تحریک چشم و گلو، احساس خستگی، سرگیجه یا تشدید مشکلات تنفسی افزایش مییابد.
بهترین راه مقابله با VOCها، حذف منبع تولید آنهاست. استفاده از مصالح و مواد کمبو، تهویه مناسب پس از رنگآمیزی یا بازسازی ساختمان و ایجاد گردش هوای کافی، نخستین اقداماتی هستند که باید انجام شوند. در کنار این راهکارها، فیلترهای کربن فعال نیز بخشی از این ترکیبات را جذب میکنند و به بهبود کیفیت هوای داخل ساختمان کمک میکنند.
کیفیت هوای بهتر، حاصل یک تصمیم نیست
اگر کیفیت هوای محیط کاهش پیدا کند، معمولاً نمیتوان آن را با یک راهکار واحد اصلاح کرد. همانطور که آلودگی هوا نتیجه مجموعهای از عوامل مختلف است، بهبود آن نیز به چند اقدام همزمان نیاز دارد.
مؤثرترین راهکارها عبارتاند از:
- تهویه منظم و ایجاد گردش طبیعی هوا
- کاهش استفاده از مواد شیمیایی فرار
- نظافت دورهای برای جلوگیری از تجمع گردوغبار
- کنترل رطوبت و پیشگیری از رشد کپک
- سرویس و تعویض بهموقع فیلترهای سیستم تهویه
- پرهیز از استعمال دخانیات در فضای بسته
- استفاده از گیاهان طبیعی تصفیهکننده هوا
اگر با وجود رعایت این موارد، کیفیت هوا همچنان مطلوب نباشد یا یکی از اعضای خانواده به آلرژی، آسم یا بیماریهای مزمن تنفسی مبتلا باشد، استفاده از یک دستگاه تصفیه هوای استاندارد نیز میتواند به عنوان بخشی از راهحل در نظر گرفته شود. در اینجا نیز معیار اصلی، کیفیت فیلترها، ظرفیت واقعی دستگاه و تناسب آن با فضای مورد استفاده است، نه صرفاً تعداد امکانات یا ظاهر محصول.
جمعبندی
هوایی که هر روز تنفس میکنیم، همیشه به اندازهای که تصور میکنیم پاک نیست. بخشی از آلایندهها از بیرون وارد ساختمان میشوند و بخشی دیگر در همان فضایی تولید میشوند که ساعتها در آن حضور داریم. گردوغبار، ذرات معلق، آلرژنها، ویروسها، باکتریها و ترکیبات شیمیایی، هر کدام به شیوهای متفاوت بر کیفیت هوا و در نتیجه بر سلامت دستگاه تنفس اثر میگذارند.
همه این عوامل قابل حذف نیستند، اما بسیاری از آنها قابل کنترلاند. تهویه مناسب، نظافت منظم، کنترل رطوبت و کاهش منابع تولید آلودگی، نخستین گام برای داشتن هوای سالمتر است. هرجا این اقدامات بهتنهایی پاسخگو نباشند، استفاده از دستگاههای استاندارد تصفیه هوا نیز میتواند به کاهش بخشی از آلایندههای موجود در هوا کمک کند.